De spelende organisatie

januari 27, 2020

Steeds meer organisaties maken gebruik van vormen van spelen (gamification, serious gaming). In hun marketing aanpak, in leren of in innoveren. Laatst las ik over een opmerkelijk onderzoek. Daarbij verkenden inbrekers in de gevangenis op een laptop een virtuele wijk. Ze konden in het spel aangeven op basis van welke kenmerken van huizen of omgeving ze besloten om wel of niet in te breken. De informatie kan worden gebruikt door de politie voor voorlichting over inbraakpreventie.

Het boek Gamestorming[1], biedt een verzameling van spelwerkvormen die door organisaties gebruikt kan worden in onder meer visie, strategie en innovatievraagstukken. De organisaties waar de spelwerkvormen zijn “opgehaald” geven aan dat de inzet ervan sterk bijdraagt aan hun innovatiekracht. Dat bracht me terug naar een boek van Peter Senge[2], dat aan het begin van mijn loopbaan populair was als antwoord op de innovatievraag. Dat boek ging over de Lerende Organisatie als motor voor voortdurende vernieuwing.

Voortdurend vernieuwen lijkt nu nog even belangrijk als in die tijd. Niet alleen voor commerciële organisaties, maar juist ook in de (semi) publieke en de non-profit sector. Er is sindsdien wel wat veranderd in de uitdagingen waarop we die innovatiekracht richten. Verandering is meer transformatie geworden dan transitie. We weten waartoe we willen veranderen, maar vaak niet waarheen we precies op weg zijn. Vraagstukken overstijgen vaak het niveau van de organisatie. Vragen oplossingen op systeemniveau, waarin verschillende mensen en organisaties samen een bijdrage leveren die soms los staat van hun primaire rol of taak.

Kan de Spelende Organisatie hier een antwoord bieden en daarmee een opvolger zijn voor de Lerende Organisatie?  We onderzoeken het in dit artikel.

De kracht van Spel

Een populaire definitie van spel is deze: “Een spel is een vrijwillige poging om onnodige obstakels te overwinnen”. In een organisatiecontext gaat deze wellicht een beetje mank; de obstakels zijn meestal reële vraagstukken. En als “spelen” plaatsvindt in de context van je rol in de organisatie, is deelname wellicht ook minder vrijwillig. De hier genoemde definitie geeft echter wel perfect aan waarin precies de kracht van het spel ligt: de begrenzing tussen spel en realiteit. Juist die afbakening zorgt er voor dat in een spel andere dingen mogelijk zijn dan in de werkelijkheid.

Je kunt tijd en plaats verdichten, waardoor je als speler meer zicht hebt op het verband tussen jouw handelen en dat van anderen. Zicht krijgt op het verband tussen actie en effect. Je kunt gemakkelijker van rol of perspectief wisselen. In de afgebakende ruimte van het spel is er ruimte om te experimenteren en te falen, zonder directe consequenties. De toevalsfactor in veel spellen biedt ruimte om te oefenen met het accepteren of omarmen van onzekerheid.

Is een spel het antwoord?

Het zijn precies deze zaken die aansluiten op de uitdagingen van deze tijd; onzekerheid omarmen, experimenteren om te leren, samenwerken aan complexe vragen, waarbij je van tijd tot tijd van rol of perspectief zult moeten wisselen. Ze bieden ook antwoord op een aantal van de belemmeringen die Peter Senge destijds formuleerde voor leren;

  • Ik ben mijn positie – In een spel kun je wisselen van rol, bestaande rollen en posities zijn in de spelwereld meer fluïde
  • De vijand is daar – In een spel wordt je eigen aandeel beter zichtbaar, je bent samen verantwoordelijk voor het resultaat
  • De illusie van actie – Door de verdichting in tijd laat een spel zien dat het aanpakken van effecten minder oplevert dan de aanpak van de oorzaak
  • Focus op evenementen of grote veranderingen – Ook hier kan een spel zichtbaar maken hoe kleine wijzigingen en bijdragen optellen tot grote resultaten
  • Illusie van het leren van ervaringen – Het spel biedt ruimte om te oefenen, andere strategieën te proberen en mogelijkheden om het effect daarvan meteen te ervaren.

Het woordje vrijwillig in de eerder genoemde definitie past dan misschien niet helemaal in de organisatiecontext. Maar feit is wel dat de meeste mensen spelen in enige vorm leuk blijven vinden, ook als ze volwassen zijn. Al is het maar omdat we spelen associëren met vrijwilligheid. In een tijd van toenemende schaarste in verschillende sectoren kan motivatie ook een belangrijke factor zijn om mensen te trekken of vast te houden.

Randvoorwaarden

Onmiddellijk invoeren die Spelende Organisatie dus? Dat vraagt wel wat van organisaties. De afbakening tussen spel en werkelijkheid moet er wel zijn om gebruik te kunnen maken van de kracht van het spel. Een tijd en/of plaats buiten de reguliere werkelijkheid om is nodig. En voldoende veiligheid voor mensen om in te kunnen stappen en weer uit. Om zaken uit te proberen en grenzen te verkennen. Dat vraagt veel van sturing en mindset. In een volgend artikel zullen we nader ingaan op sturing als vraagstuk. Daarnaast is echter nog iets anders nodig. En dat heeft te maken met het stukje motivatie.

Verschillende mensen hebben verschillende behoeften, in het spel net zo goed als in de werkelijkheid. Enthousiaste Dromers houden van het spel omwille van de afwezigheid van regels en belemmeringen, de vrijheid om nieuwe dingen uit te proberen en te verkennen, te bouwen, te creëren. Kritische Denkers willen graag de regels van het spel doorgronden, inzichten en elementen verzamelen, tijd nemen om tot strategische beslissingen te komen. Resultaatgerichte Doeners gaat het om de competitie, het resultaat, meetbaar en concreet, snel en actief, beïnvloeden en besluiten. Sociale Delers ten slotte gaat het om de verbinding, de gezamenlijkheid, anderen ontmoeten, perspectieven verkennen, samen tot oplossingen komen, teamspirit.

Ook in deze korte omschrijving zullen de tegenstellingen je zijn opgevallen. Eigenlijk hebben de mensen met deze voorkeursstijlen allemaal een ander spel nodig om gemotiveerd te blijven. En dan zijn er ook nog oneindig veel combinaties van voorkeursstijlen mogelijk. De sleutel ligt in een stukje keuzevrijheid en maatwerk. Door verschillende elementen te combineren in spellen en mensen daarbinnen keuzes te laten maken over de routes die ze volgen of de bijdrage die ze kunnen en willen leveren, is maximaal gebruik te maken van hun talenten en drive.

Tot slot

De Spelende Organisatie kan een antwoord bieden op actuele vraagstukken rondom vernieuwing en innovatiekracht. De inzet er van vraagt wel zorgvuldige keuzes van organisaties als het gaat om inhoud, proces en sturing. Zelf aan de slag met spel/werkvormen? In maart komt een set uit met interactieve spel/werkvormen voor groepen. Je vindt het in de webwinkel of www.kattoolsentraining.nl. Of volg de training Aan de slag met de groep https://kattoolsentraining.nl/trainingen/aan-de-slag-met-de-groep/ .Meer weten over de 4 genoemde speelstijlen? Download gratis de infographic.


    [1] Gray, Brown en Macanufo,  2010

    [2] The Fifth Discipline, the art and practice of the Learning Organisation, 1990

    X